Mentor có quyền nói “KHÔNG” đến mức nào?

Trước khi bàn đến việc mentor có quyền nói “KHÔNG” đến mức nào, cần làm rõ một điều rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua: không phải mọi bối cảnh mentoring đều giống nhau. Có những bối cảnh mà mentoring mang tính nuôi dưỡng, khai phóng và phát triển con người. Nhưng cũng có những bối cảnh mà mentoring không còn là câu chuyện phát triển, mà là câu chuyện sinh tồn.

Có thể gọi hai trạng thái này bằng hai cái tên khác nhau.

Peace-time Mentoring – mentoring thời bình, thường xuất hiện trong các bối cảnh ổn định: phát triển cá nhân, phát triển lãnh đạo, xây dựng đội ngũ kế thừa, hoặc coaching cuộc sống. Ở đó, sai lầm có thể sửa, thử nghiệm có thể lặp lại, và thời gian không phải là kẻ thù trực tiếp. Mentoring trong thời bình cần sự lắng nghe, thấu cảm, khơi gợi, và đồng hành dài hạn. Nói “KHÔNG” ở đây thường không phải là ưu tiên, vì mục tiêu chính là giúp con người lớn lên từ trải nghiệm.

Nhưng bài viết này không nói về mentoring thời bình.

Bài viết này nói về War-time Mentoring – mentoring thời chiến. Đó là khi một founder đang đốt tiền mỗi tháng. Khi một doanh nghiệp đứng trước nguy cơ sụp đổ. Khi thị trường đã nhiều lần phát tín hiệu từ chối. Khi đội ngũ bắt đầu mệt mỏi, gia đình bắt đầu chịu áp lực, và mỗi quyết định sai đều kéo theo hệ quả không thể đảo ngược. Trong bối cảnh đó, mentoring không còn là nghệ thuật gieo trồng, mà trở thành nghệ thuật chặn sai lầm.

Và chính trong thời chiến này, câu hỏi về quyền nói “KHÔNG” của mentor trở nên sống còn.

Trong rất nhiều mối quan hệ mentoring thời chiến, mentor thường bị mắc kẹt trong một vai trò quen thuộc: người động viên. Người tiếp thêm niềm tin. Người nhắc founder rằng “ai khởi nghiệp cũng phải đi qua giai đoạn này”, rằng “thất bại chỉ là bài học”, rằng “đừng bỏ cuộc quá sớm”. Những câu nói đó, trong thời bình, có thể rất đúng. Nhưng trong thời chiến, chúng có thể trở thành liều thuốc giảm đau khiến người ta không còn cảm nhận được mức độ nguy hiểm của vết thương.

Khi mentor không dám nói “KHÔNG”, họ thường nghĩ rằng mình đang giúp mentee không bỏ cuộc. Nhưng trên thực tế, họ có thể đang kéo dài một hành trình mà cái giá phải trả ngày càng lớn. Không chỉ là tiền bạc. Không chỉ là sức khỏe. Mà là một thứ còn đắt hơn rất nhiều: chi phí cơ hội của tuổi trẻ.

Ba năm lay lắt với một “zombie startup” không chỉ là ba năm không có lợi nhuận. Đó là ba năm mà một người trẻ có thể đã làm việc ở một môi trường khác, học được kỹ năng mới, xây dựng một sự nghiệp bền vững hơn, hoặc thậm chí khởi động một ý tưởng khác phù hợp hơn với thị trường. Khi mentor tiếp tục khuyến khích một founder “cố thêm chút nữa” trong khi mọi dữ liệu đều cho thấy hướng đi đó không còn cửa sống, mentor không chỉ tiêu tốn nguồn lực hiện tại của mentee. Mentor đang đánh cắp tương lai của họ.

Đây là điểm rất ít người dám nói thẳng. Bởi nói đến “đánh cắp” nghe có vẻ nặng nề. Nhưng nếu nhìn một cách lạnh lùng và trung thực, việc giữ một con người ở lại trong một cuộc chơi đã thua, chỉ vì không nỡ nói lời dừng lại, chính là tước đi cơ hội để họ bắt đầu lại sớm hơn, ít tổn thương hơn.

Trong mentoring thời chiến, có những lúc nói “KHÔNG” không còn là quyền, mà là trách nhiệm đạo đức. Trách nhiệm của người nhìn thấy bức tranh toàn cảnh. Trách nhiệm của người hiểu rằng mỗi tháng trôi qua không chỉ là chi phí vận hành, mà là chi phí của cuộc đời một con người.

Tất nhiên, nói “KHÔNG” không có nghĩa là phán xét, ra lệnh hay đóng vai người cầm dao. Mentor không thay mentee quyết định. Nhưng mentor có toàn quyền – và toàn trách nhiệm – từ chối tiếp tục ủng hộ một hướng đi khi hướng đi đó không còn đứng vững trước thực tế. Nói “KHÔNG” ở đây là nói bằng dữ liệu, bằng tín hiệu thị trường, bằng giới hạn chịu tải của con người, chứ không phải bằng cảm xúc hay kinh nghiệm cá nhân.

Sự khác biệt giữa một mentor trưởng thành và một mentor chỉ có thiện chí nằm ở chỗ này. Mentor trưởng thành hiểu rằng giữ mối quan hệ bằng mọi giá không phải lúc nào cũng là nhân văn. Đôi khi, nhân văn nhất chính là dám làm người khác đau trong ngắn hạn để họ không bị phá hủy trong dài hạn.

Trong văn hóa Á Đông, nơi mà sự từ chối thường bị xem là lạnh lùng hay thiếu tình nghĩa, điều này càng khó. Nhưng mentoring thời chiến không cho phép chúng ta núp sau sự dễ chịu. Khi sự dễ chịu đó phải trả bằng ba năm, năm năm, hay cả một thập kỷ tuổi trẻ của một con người, thì đó không còn là sự tử tế, mà là sự trốn tránh trách nhiệm.

Vì vậy, câu hỏi “mentor có quyền nói KHÔNG đến mức nào?” thực ra là một câu hỏi chưa đủ sâu. Câu hỏi đúng hơn là: mentor có dám nói KHÔNG khi việc nói CÓ sẽ khiến mentee mất thêm vài năm cuộc đời hay không?

Và ở đây, có lẽ cần một câu chốt thẳng thắn, không dễ nghe, nhưng cần thiết cho bất kỳ ai đang làm nghề cố vấn trong thời chiến:

Một người thầy tồi làm bạn vui trong sự lầm lạc.
Một người thầy giỏi làm bạn đau trong sự tỉnh thức.
Bạn chọn ai?